Atatürk’ün “Azad Obaları” – Yorgun, cılız, sinirli, sıtmalı çocuklar için sağlık kampları

111

Cumhuriyetin ilk yıllarında Türkiye’de çocukların çoğu yetim, fakir ve sağlıksız idiler.  Atatürk, geleceğin büyükleri olan çocukların sağlıklı yetişkinler olarak yetişmeleri için fakirlikle mücadele yanında sıtma, verem, frengi, trahom gibi salgın hastalıklara karşı “mücadele teşkilatları” kurdu.

Fakirlik ve hastalıklara karşı amansız bir mücadele yürüttü. Şehit çocukları ve yetimler için Emlak ve Eytam (Yetim) Bankası kurdu. (1926)  Ama günümüzde pek bilinmeyen ilginç bir hizmet olan Köy Çocuk Yurtları (Azad Obaları) hizmeti idi.

Atatürk’ün “Azad Obaları” (Köy Çocuk Yurtları)

Atatürk’ün işaret ve buyrukları ile Trakya Umum Müfettişi  Kazım Dirik imzası ile “Trakya’nın 5 Yıllık Kalkınma Planı” (1935-1940) “ hazırlandı. Bu Plan Türklerin tarihinde ilk olan “1. Ulusal Beş Yılık Kalkınma Planı” (1933-1938) doğrultusunda hazırlanmış bölgesel bir kalkınma planı idi. Trakya 5 Yıllk Kalkınma Planı Sağlık İşleri bölümünde köy çocukları için “Köy Çocuk Yurtları” (Azad Obaları) hizmeti de planlanmıştır.

“Azat Obaları”; Yorgun, cılız, sinirli, düşkün ve çoğu sıtmalı ova köy çocuklarını korumak, güçlerini artırmak, hastalıktan kurtarmak için Trakya Bölge Vilayetlerinde (15) yerde açılıp uygulandı. Okulların tatil dönemindeki (Azad döneminde) haziran ve temmuz aylarında uygulandığı için  “Azad Obalar”  (Köy Çocuk Yurtları)  olarak adlandırıldı.  Kamplara alınan çocuklara öğretmenler ve Hükümet Tabipleri tarafından düzenli beslenme, tedavi, spor ve sosyal eğitim hizmetleri verildi.

Azad obaları kamplarına alınan yorgun, cılız, sinirli ve sıtmalı çocuklar, iki aylık kampın bitiminde ailelerine 2 ile 6 kg arasında kilosu artmış ve sağlıklarına kavuşmuş haliyle teslim edildi.

Obalardaki temiz hava, bol gıda ve düzenli sağlık kontrolleri sayesinde; “cılız, bakımsız” çocukların kilo almaları sağlandı. Hastalıklı çocukların sağlığına kavuşması da sağlandı.

1937 yılında Kırklareli’nde açılan “Sergen Azat Obası”na gelen 86 çocuktan 20’si sıtmalı, 4’ünün de başlarında çeşitli yaralar vardı. Obada geçirdikleri 1 aydan sonra ise sıtmadan eser kalmadığı gibi başları yaralı çocuklar da iyileşmişti.

Azat Obalarında; çocuklarda olumlu davranış ve sosyal alışkanlıklar kazandırılması da sağlandı. Nitekim Sergen Azat Obası’ndan gönderilen rapora göre obada kaldıkları süre boyunca çocuklara;

a. Kendi işlerini kendileri görmek,

b. Sözde, harekette ve işte; neşe ve serbestlik,

c. Temizlik ve düzen,

ç. Çatalla yemek yemek, bıçak kullanmak, karyolada yatmak, yatak düzeltmek, elbise giymek, elbiselerini çıkarıp asmak, çamaşır derlemek, yırtık sökük dikmek vb.

d. Elbirliği ile iş yapmak, yardımlaşma zevki ve alışkanlığı,

e. Arkadaşlık sevgisi,

f. Toplu yaşama zevki, toplu eğlence zevki,

g. Eğlence icadı,

ğ. Boş zamanlarını hoş geçirmeye çalışma gibi davranış ve alışkanlıklar kazandırılmıştı.

Türklerin “Azad Obaları” ile  “Schereber Bahçeleri” Arasında Benzerlikler

“Oynamayan taydan at olmaz”  ve  “Sağlam kafa sağlam vücutta bulunur”  gibi atasöz ve vecizlerimizin bir ürünü olan Azad Obaları uygulaması Bilimsel esaslar içermekte idi.

Fakir ve sağlıksız koşullarda oyunsuz ve sporsuz yaşayan çocukların sorunları ile ilgili araştırmalar yapan Leipzig Üniversitesi  Öğretim Üyesi Fizikçi – Pedegog Daniel Gottlop Moritz Schereber’ in (1808-1861)  Schereber Bahçeleri uygulamaları ile benzerlikler göstermekte idi.

Almanya’da Endüsrileşme ve kentleşmenin ve kırsaldan kentlere göçlerin çocuklarda yol açtığı sosyal ve sağlık sorunları üzerine araştırmalar yapan Schereber üç temel eser yayınlamıştı.

1. “Die Eigenthümlichkeiten Des Kindlichen Organismus İm Gesunden Und Kranken Zustande” 1839  (Çocuklarda Sağlıkta ve Hastalıkta Organizma Tuhaflıkları)

2. “Die Arztliche Zimmergymnastik” 1855  (Ev İçi Tıbbi Jimnastik)

3. “Der Hausfrund Als Erzieher Und Führer Zu Familiengluck Und Menschenveredelung” 1861

(Bir Eğitimci ve Aile Liderinin  Aile Mutluluğu İçin İnsanı Sistematik İyileştirme (Arıtma) isimli eserleri ile Schereber bahçeleri sisteminin kurucusu kabul edilmekte idi.

19. yy da Avrupa’da büyük insan kitleleri kırsal kesimden kentlere iş bulmak ve iyi hayat için göç ettiklerinde çoğunlukla; kötü şartlar altında güneş görmez evlerde barınma ve kıt kanaat beslenme ile sosyal imkansızlıklardan şikayetçi idiler.

Alman toplumundaki bu ihtiyacı ilk fark eden ve çözüm önerileri geliştiren kişi Leipzig Üniversitesi  Öğretim Üyesi Fizikçi – Pedegog Daniel Gottlop Moritz Schereber (1808-1861) olmuştur.

Endüstrileşme ve kentleşmenin çocuklarda yol açtığı sosyal ve sağlık sorunları üzerine araştırmalar yaparak belediyeler ve eğitim kurumlarının dikkatlerini çekti.

1864 yılında Leipzig Okulu Müdürü Ernst İnnozens çocukların kontrollü fiziksel hareket edip oyun oynayabilmeleri için arazi kiralama yoluyla ilk Schereber bahçeli eğitim sistemini kurdu.   Bu eğitim yöntemi ile insan sermayesinin ömür boyu sağlıklı ve üretken olacağını varsaymışlardı.

Belediye Hizmetlerinde Schereber Bahçeleri Sistemi;

Almanya’da 1864 yılında kırsaldan kentlere göç etmiş fakir ailelere belediye ve ibadet kurumlarının kent içindeki park ve bahçeleri 50 – 400 m2 büyüklüğünde parseller halinde tahsis edilerek “Belediye Hizmetlerinde Schereber Bahçeleri Sistemi” uygulanmaya başlandı. Bu sayede fakir aile çocuklarına güneş görmez evlerden çıkarak temiz hava ve güneşten faydalanma imkanı, ailelerine ise kendi yiyeceklerini yetiştirme imkanı kazandırıldı. Bu nedenle ilk zamanlarda bu bahçeler “fakirlerin bahçeleri”  olarak anılıyordu.

Schereber bahçeleri Almanya’nın ardından Avusturya ve İsviçre gibi ülkelerde de uygulanmaya başlandı. Almanca konuşulan ülkelerde bu bahçeler Scherebergarden (Schereber bahçeleri) olarak adlandırıldı.  Halen 2015 yılı itibarı ile sadece Almanya genelinde toplam 14 milyon m2  Schereber Bahçesi vardır.

Atatürk’ün Azad Obaları ise 1936-1940 yılları arasında uygulandıktan sonra araya 2. Dünya Savaşının girmesi nedeniyle uygulanamadı. Sonuç olarak kurumsal hale dönüştürülemedi.


KAYNAKLAR : (1) Trakyanın (5) Yıllık Kalkınma Proğramı (1935-1940) sf.15
(2) Burgaç Murat-Cumhuriyet Döneminde Trakya’da Örnek Bir Sağlık Kampı Uygulaması:Azad Obaları sf.660
(3) Burgaç Murat – Cumhuriyet Döneminde Trakya’da:Azad Obaları sf.664
(4) Vikipedia