Avrupa gıda isyanları ve Türklerin Çiftbozan ve Büyük Kaçgunluk dönemi

326

Gıda İsyanları (Food Riots) On altıncı yüzyıldan ondokuzuncu yüzyılın ortalarına kadar Avrupa’da yaşanmış isyanlar silsilesidir. İsyancı kitleler uygun fiyatlı, erişilebilir tahıl ve ekmek için üretici ve tüccarlara karşı yıkıcı eylemlere giriştiler.

Hane halkları bütçelerinin üçte ikisinden fazlasını gıdaya harcıyorlardı.

Gıda isyancıları karayolları ve nehirlerdeki taşıtları, pazarlarda satışa sunulan çuvalları, çiftliklerde ve şehir tahıl ambarlarında depolanan malzemeleri, değirmenlerdeki unları, fırınlarda ekmekleri yağmaladılar.

Gıda İsyanları Fransa ve İngiltere’de ve daha sonra Prusya gibi orta ve doğu Avrupa ülkelerinde yaşandı. 1789 Fransız İhlali, 1917 Rus Bolşevik ihtilali gibi toplumsal olaylar gıda isyanlarının bir parçası oldu.(1)

1771 yılında Hıyarcıklı vebası salgını nedeni ile Rusya hükumeti salgının yayılmasını önlemek adına sert önlemler aldı. Halka ait binaları, mağazaları ve okulları kapattı. Bu gıda kıtlığına yol açtı. Halk 16 Eylül 1771’de ayaklandı. On binlerce Moskovalının katıldığı isyanda Donskoy manastırı halk tarafından ele geçirildi ve içeride bulunan başpsikopos Ambrosius isyancılar tarafından öldürüldü.(2)

Gıda Ayaklanmaları Türklerde Celali İsyanları Olarak Seyretti;

Avrupa gıda isyanları sürerken Anadolu’da toplumsal ve ekonomik yapı bozulmuş, 1519 yılında Bozoklu (Yozgatlı) Şeyh Celal devlete karşı ayaklanma hareketi başlatmıştı.
Ayaklanmalar devletin yüksek vergileri bahane edilerek çıkarıldığı yazılsa da gerçek neden gıda kıtlığı olmuştur. Celali isyanları 150 yıl sürmüştür. Yozgatlı Celal’ın isyanından sonraki benzer isyanlara da ilk isyancı Celal den dolayı celali isyanları denmiştir.
150 yıllık dönemde çiftçiler, din adamları, askerler, esnaflar, köylüler her kesim memnuniyetsizliğini ayaklanmalara vardırmıştır. İstanbul’da bir camide toplanıp padişaha gönderdikleri bir dilekçe ile devletin bazı görevlilerinin kellesini istemek sık rastlanır ayaklanma şekline gelmişti. (3)

Celali İsyanlarının Çiftbozan ve Büyük Kaçgunluk Dönemi;

Asayişte bozulma, hasat başarısızlıkları, yetersiz gıda depolama, nakliye sorunları, gıda spekülasyonları, istifleme, gıdanın bozulması veya zararlı böcek salgını gibi tarladan sofraya üretim dağıtım zinciri bozulmuş, tarımsal üretim gerilemiş, tarım ürünlerinin fiyatları yükselmiş, tarımsal üretim kaynağı emek üretme yerine neredeyse herkes herkesle savaşmaya başlamıştır. Vergilerini ödeyemez durum düşerek toraklarını ekip biçmeyi bırakan çiftçilere “çiftbozan” dendi. İsyancılardan ve vergi memurlarından kurtulmak için kentlere ve ulaşılmaz dağlara kaçan çiftçilerin hareketine “Büyük Kaçgunluk” dönemi dendi.
Köylülerin yoksullaşması, köylü çocuklarının medreselere dolmasına yol açmış, Medrese eğitimi sonunda iş ve gıda bulamayan medrese öğrencileri de (suhteler) kitleler halinde köy basmaya, yol kesmeye, eşkıyalık yapmaya başlamışlar. Bu ayaklanmalar da “suhteler ayaklanması” olarak adlandırıldı.

Osmanlı Toprak düzeni bozulduğu için tarımsal üretim düşmüş, kıtlık şiddetlenmiş, yüzbinlerce insan canını malını yitirmiştir.

İnsanlık, Uzun Süren Gıda İsyanlarını Nasıl Bitirdi?

Amerikanın Keşfi ile patates ve mısır tarımı yaygınlaştı; iyi bir besin kaynağı olan patates ve mısır Amrika’nın keşfedilmesinden önce eski dünyada bilinmiyordu. Patates, ve mısır kolay üretilen, yüksek verimli, yüksek kalörili, kolay saklanabilen hayvan yemi olarak da kullanılan gıdalar olduğundan 1495 Amerika keşfi ile tohumları Kristof Kolomb tarafından getirilip ekimi yüzlerce yıl içerisinde yaygınlaştırıldı. Özellikle patates yeraltında üretilip, yeraltında saklanabiliğinden yabani hayvan zararı ve yağmaya karşıda korunabiliyordu. Bu ürünler güvenli gıda kaynakları olarak kullanılmaya başlandı.

Almanlar kentlerin park ve bahçelerini 50 m2 lik parsel yapıp Fakirlere dağıttı; Fizikçi – Pedegog Daniel Gottlop Moritz Schereber’ in (1808-1861) Schereber Fakir Bahçeleri fikri ile Fakirlikle mücadele ve sağlıklı nesiller yetiştirme projeleri geliştirdi.

“Der Hausfrund Als Erzieher Und Führer Zu Familiengluck Und Menschenveredelung” 1861 (Bir Eğitimci ve Aile Liderinin Aile Mutluluğu İçin İnsanı Sistematik İyileştirme (Arıtma) isimli eseri ile Fakir Bahçeleri sistemini geliştirdi.

1864 yılında kırsaldan kentlere göç etmiş fakir ailelere belediye ve ibadet kurumlarının kent içindeki park ve bahçeleri 50 m2 büyüklüğünde parseller halinde tahsis edildi. “Belediye Hizmetlerinde Schereber Bahçeleri Sistemi” uygulanmaya başlandı. Bu sayede fakir aile çocuklarına güneş görmez evlerden çıkarak temiz hava ve güneşten faydalanma imkanı, ailelerine ise kendi yiyeceklerini yetiştirme imkanı kazandırıldı. Bu bahçelere ilk zamanlarda “fakirlerin bahçeleri” dendi.

1905 Yılında Uluslararası Tarım Entitüsü, 1948 de FAO Kuruldu;

Dünya genelinde tarım ve gıda durumunu takip amacıyla 1905 yılında Roma’da toplanan bir uluslararası konferans neticesinde Uluslararası Tarım Enstitüsü’kuruldu. Enstitü 1948 yılında kurulan FAO’ya (Food Agricultur Organization) devredildi.
FAO Tarım ve tüketicinin korunması, balıkçılık, ormancılık, doğal kaynaklar, teknik işbirliği ile ekonomik ve sosyal işler bölümleri çerçevesinde f46 ülkede ofisler aracılığı ile faaliyetlerini gerçekleştiriyor.

1970 Yılında Uluslararası Gıda Politikası Araştırma Enstitüsü Kuruldu;

Uluslararası Gıda Politikası Araştırma Enstitüsü de (The International Food Policy Research Institute (IFPRI) tarımsal teknolojideki yeniliklerin benimsenmesini teşvik etmek, ulusal tarım ve gıda politikaları anlayışını geliştirmek için kuruldu.
Enstitü, düşük tarımsal verimliliği, çevresel bozulmayı, su yönetimini, verimsiz arazileri, mülkiyet haklarını, kollektif eylemleri (Kooperatifleşmeyi), , iklim değişikliğinin fakir çiftçiler üzerindeki etkisini, biyoteknolojinin sorunlarını ve fırsatlarını araştırıp paylaşıyor.

İnsanlar Midelerinin Üzerinde Yürürler;

Napolyon Bonapart “ordular midelerinin üzerinde yürür” sözü tüm isanlar için geçerlidir. Sir Arthur Conan Doyle “Önce ekmek, sonra eğitim” demiştir.

Bünyamin ÇAKIR –

KAYNAKLAR
(1) encyclopedia.com/sports-and-everyday-life/food-and-drink/food-and-cooking/food-riots
(2) www.timeturk.com/tr
(3) Joseph von Hammer Osmanlı Tarihi Sf 353