Cengiz Han İmparatorluğu’ndan günümüze; Meritokrasi

91

Cengiz Han devlet için görevlendirdiği kişileri yetenek ve sadakate dayalı liyakat sistemiyle görevlendirdi. Dünya tarihinde meritokrasiyi yaygın biçimde uygulayan ilk devlet adamı olarak biliniyor.

Meritokrasi, toplumsal hiyerarşide ve devlet kadrolarında görevlendirilecek kişilerin yeteneği ve bilgisi esas alınarak seçilip görevlendirilmesi sitemidir.

Meritokratik yönetimlerde kişilere devlet görevleri verilirken, soyluluğa, zenginliğe, rütbeye ya da dine göre değil, tamamen kişilerin yetenekleri, bilgileri ve diğer üstün özellikleri dikkate alınarak verilir. Bunun için kişiler arasında ölçme ve değerlendirme sınavları yapılır.

Dünya Tarihinde İlk Meritokratik Devlet Cengiz Han İmparatorluğudur;

Türk- Moğol imparatorluğunun kurucusu Cengiz Han;  Yesügey Bahadır’ın oğludur. Cengiz (Asıl Adı Timuçin)  henüz 12 yaşında öksüz kalınca  Annesi Helin (Ilun) den siyaset ve kendini örgütleme eğitimi aldı.

Boy beylerinden oluşan bir kurultayda  1206 yılında Karakurum tahtına Han seçildi. “Cengiz Han” ünvanı ile  evrensel lider olarak tanındı.(1)

Cengiz Han’ın Merit Sistem ilkeleri (liyakat ölçüleri) çok sade özellikler taşı-yordu. “Evinde, düzeni sağlayan bir kimse, devlette de düzeni sağlayabilirdi. On kişiye mükemmel şekilde komuta eden bir kişi bin veya on bin kişiye de komuta edebilir ve yönetebilirdi.”

Cengiz Han’ın ve genel olarak Moğolların önemli özelliklerinden biri de  profes-yonel ve yetenekli bürokratlara (Meritokrasiye) güveniyor olmalar idi. Profesyonel tecrübe sadakatle birlikte hayati öneme sahipken, aşiret bağı önemli değildi.(2)

Cengiz Han’ın Merit Sistemi sayesinde ordusu beceri, hız, manevralardaki çeviklik, taktik ve stratejileri ile mükemmel bir örgütlenme örneği oldu.(3)

Cengiz Han Meritokrasisinde “Anda” ve “Nöker” Yemini

Cengiz Han  “Anda yemini” (Kan Kardeşliği),  ve “Nöker yemini” ile (aşiret bağını inkar edip, Bey’e  ölümüne yoldaş olma andı)  yemini ile  liyakate ve sadakate dayalı en güçlü Merkezi devleti kurdu.(4)

Moğolların Gizli Tarihi,  Altın Defter (Moğol Hanedanlığının Kozmik kitabı), Cengiz Han’ın Büyük Yasası gibi yazılı kaynaklarda meritokrasinin ne derece yaygın uygulandığı görülmektedir.

Amerika Birleşik Devletlerinde Merit Sistem Yasası;

Amerikan siyasal sistemi üzerindeki bozulmanın getirdiği sorunları çözmeye yardımcı olmak için  1877 yılında “Sivil Hizmet Reformu Derneği” ve benzeri organizasyonlar kuruldu. Bu örgütler  Amerika’daki bozulan sistemi sona erdirmeye odaklandı.

16 Ocak 1883’te Kongre, Senatör George H. Pendleton’ un hazırladığı  “Pendleton Yasası” nı  (Pendleton Act)  kabul etti.

Bu yasayla Birleşik Devletler hükümet içerisindeki görevlendirmelerin meziyet eğitim ve yeterlilik temelinde verilmesi yasalaştı.(5)

Meritokrasi kelimesi ise ilk kez 1958 yılında, İngiliz Sosyolog Michael Young tarafından  “Meritokrasinin Yükselişi” adlı kitabında işlenmiştir. (Rise of the Meritocracy). Young, kitabında meritokrasiyi elitlerin egemenliğine neden olacağı için eleştirmiştir.

Toplumların yönetilmesinde siyasal kayırmacılık hatalarının giderek daha büyük başarısızlıklara neden olduğu görülünce  liberal anlayışın  da yardımı ile meritokrasi ideal bir sistem olarak kabul edilir hale gelmiştir.

Meritokrasi sayesinde devlete yüklenen büyük ve karmaşık görevler  modern ve eğitimli kamu personeli istihdamı  ile karşılanmaya başlanmıştır.

Meritocracy Party’nin beş maddeli Meritokrasi Manifestosu;

Dünyada meritokrasiyi savunan dernek ve organizasyonlardan biride Meritocracy Party derneğidir. İngiltere merkezli bu dernek beş maddeli meritokrasi manifestosu açıklamıştır. Meritokrasinin demokrasilerin yapamayacağı iyi şeyleri yapabilecek bir görevlendirme sistemi olduğu savunulmaktadır.(6)

1. Kayırmacılık yoktur: Ailenizin değil, sizin kim olduğunuz önemlidir.

2. Yandaşçılık yoktur: Başkalarının sizin için ne yapabildiği değil, sizin ne yapabildiğiniz önemlidir.

3. Ayrımcılık yoktur: Cinsiyet, ırk, din, yaş, geçmiş önemsizdir. Yetenek her şeydir.

4. Eşit imkânlar: Herkesle aynı noktadan başlar ve yeteneklerinizin sizi götürdüğü yere gidersiniz.

5. Tatminkar erdemler: En başarılı insanlar, en yüksek tatmine erişirler.

Kısaca, Meritokrasi, iyi bir hükümet oluşturmak için denenmiş ve test edilmiş bir yoldur. Meritokrasinin hükümetleri daha iyi yapan akıllıca bir yol inancı yaygınlaşmaktadır.

KAYNAKLAR
(1) Garthwaite Gene R. İran Tarihi Sf.128
(2) Garthwaite Gene R. İran Tarihi Sf. 128
(3) Garthwaite Gene R. İran Tarihi Sf. 128
(4) Garthwaite Gene R. İran Tarihi Sf 127.
(5) https://www.ourdocuments.gov/doc
(6) http://meritocracyparty.org/FAQ