Orman Köylerinde Kaz Yetiştiriciliği Potansiyeli

2008 yılında başlayan küresel finans krizi,“Gıda fiyatları Enflasyonu”na da neden olmuştur. Türkiye özelinde kırsal kesimde yaşayan üretici insanların sayısının azalıp,

kentte yaşayan tüketici nüfusun artışı ile arz talep dengesi talep lehine değişmekte, hayvansal protein ihtiyacımız gün geçtikçe artmaktadır. Bu durumun sonucu olarak gıda fiyatlarının devamlı yükselmesine neden olmaktadır.

Türkiye’de gıda arz çeşitliliğinin artırılması ve köylerde yaşayan hane halkları için yeni gelir ve istihdam alanı olarak kaz yetiştiriciliği fayda/maliyet açısından kazançlı bir uğraş alanıdır.

Dünyada İngiltere, Kanada, ABD, Çin, Polonya, Çekoslovakya, Fransa, Bulgaristan ve Rusya’da kazlar etinin yanında  karaciğeri ve tüyleri için büyük ölçekli işletmelerde kaz üretilmektedir.

Türkiye’de ise Doğu Anadolu Bölgesi özellikle Kars ve Ardahan illerinde, Orta Anadolu ve İç Ege bölgesi köylerinde Trakya’da Ergene ve Meriç Nehirleri kenarlarındaki köy ve kasabalarda  aile ihtiyaçlarına yetecek küçük ölçekli kaz üretimi  yapılmaktadır.

Ülkemizde ve de  özellikle Trakya bölgesinde  su kaynaklarının zenginliği ve müsait iklimi ile koyun sürüleri gibi binlerce kazdan oluşan kaz sürülerinin üretilebilme potansiyeli vardır.

Kaz Irkları :

Kazlar, Anatidae adı verilen su kuşlarından Anserina alt familyasına ait bir türdür. İnsanlar tarafından evcilleştirilen ilk kümes hayvanı olarak bilinmektedir. Çok zekidirler, kolayca öğrenirler ve iyi bir hafızaya sahiptirler.Küçükbaş hayvan sürüsü gibi otlatılabilmektedir.

Yaşam süreleri 20-60 yıl arasında değişmektedir. Fakat yetiştiriciler tarafından bu kadar uzun süre elde tutulmazlar. Eti için yetiştirilen kazlar 5-6 yıl elde tutulurlar. Fakat geleneksel yetiştirmede bu süre 10 yıla kadar uzayabilir.

Günümüzde yetiştirilen en iyi kaz ırkları Fransa kaynaklı Toulouse, Almanya kaynaklı Emden, Amerika kaynaklı Pilgrim ve Çin kaynaklı Çin kazıdır. Bunlardan Toulouse ve Emden ağır cüsseli, Pilgrim orta cüsseli, Çin kazı ise hafif cüsseli bir ırktır.

Orman Köylerinde Kaz Yetiştiriciliği Potansiyeli

Kazlar yaban kazları gibi sadece otlak ve su ile  üreyip yaşayabilen bir canlıdır. Orman Köyleri otlakları ve su kaynakları zengin olup, kaz sürülerinin zarar verebileceği ekili dikili alanları sınırlı yerleşim birimleridir. Sonbaharda meşe palamudu ve kayın fındığı ile zengin kaz besleme potansiyeline sahiptir.

Otlağı ve suyu olan her yerde karlı bir şekilde kaz yetiştirilebilir. Hastalıklara dayanıklıdır.  Otçul olması nedeni ile yer karla kaplı değilse 365 gün merada bahçede otlatılıp doyurulabilir. Kalabalık sürüler kendilerini koruma güdülerine sahiptir. Zekidirler. 5 km uzaklığa yolunu kaybetmeden gidip akşama kümeslerine dönebilirler.Kanatlılar arasında en hızlı büyüyüp kesime gelen canlıdırlar. Etleri besleyici, yağları omega 3 deposu ve çok sağlıklı zeytinyağı kalitesindedirler. Küçük kaz sürüleri bahçelerde bile karlı bir şekilde yetiştirilebilir.Bir dekar alanda 40 kaz sınırlı yemleme ile otlatılıp kesim ağırlığına getirilebilirler.

Güz döneminde ataları yaban kazlarının içgüdüsü ile uzaklara göç edecekmiş gibi abartılı beslenme dönemine girerler. Bu dönemde ot ve yabani meyvelerle beslendiği gibi  meşe palamutlarını ve kayın fındıklarını tüm tüm yutarak uzun uçuş için enerji toplayıp şişmanlama içgüdüleri vardır. Istranca (Yıldız Dağları Trakya’nın su deposudur. Ormanları otlaktır. Eylül ayından sonra meşelikler palamutlarıyla kayınlıklar kayın fındıkları, ova köylerinde dane mısır tarlaları ve buğday tarlaları hasat sonrası besleyici ve ucuz otlaklar haline gelmektedir. Orman köylerinde yıl boyu  kaz üreticiliği yem maliyeti olmaksızın mümkündür. Kaz/Adet  canlı fiyatı 70-90 Tl aralığında satılmakta ve pazarlanma sorunu yoktur. Yıllık 100 adet kaz üretimi aile ekonomisine 7000 lira katkı sağlayabilir.

Damızlık Kazların Bakımı ve Beslenmesi

Kazların yumurta verimi Ocak-Şubat ayında başlar ve Haziran-Temmuz aylarına kadar sürer. Bu periyot ırklara göre değişmekle birlikte yaklaşık 130 gün sürer. Daha erken yumurta üretimini uyarmak için, yumurta sezonundan önce kazların barındıkları yerde her gün 14 ile 16 saat aydınlatma yapılabilir. Kaz Yumurtaları folluklardan alınmazsa 15 kadar yumurta yapan kaz kuluçkaya yatarak yumurtayı keser.

Zannedildiğinin aksine damızlık kazların çiftleşmesinin sağlanması ve döllü yumurta elde edilebilmesi için bir havuz veya su birikintisine ihtiyaç yoktur. Kazlar kuru zeminde de çok iyi çiftleşmektedirler. Kazlarda erkeklerle dişilerin ayrı familyalarla koloni oluşturulması suretiyle sağlıklı ve iyi kilo alan yavru almak kolaylaşır. Bunun için gerekirse diğer üreticilerle erkek kazların değiştirilerek kan katma yöntemi uygulanmalıdır.

Bir dönüm merada, meranın kalitesine ve kazların büyüklüğüne bağlı olarak 20 ila 40 damızlık kaz beslenebilmektedir. Kazların otlama alanının etrafı yaklaşık 90 cm yüksekliğinde tel çitle örülmesi tercih edilmektedir.

Damızlık kazlara mısır yedirilmesi yağlanma yapması ve bununda döl ve yumurta verimini düşürmesi nedeni ile tavsiye edilmez.

Kaz Barınakları :

Kazları barındırmak, bazı kanatlı hayvanlardaki gibi pahalı değildir ve özel şartları gerektirmez. Az sayıdaki kazların büyütülmesi için özel bir barınağa gerek yoktur. Eğer kullanılacak alan kuru ise, uygun bir havalandırma, iyi bir aydınlatma ve altlık küçük bir sürü için yetiştirme alanı olarak kullanılabilir.

Kaz barınakları basitçe yapılabilir. İçerisine sansar ve Tilkinin giremeyeceği her bir kaz için bir metrekare gece kalabileceği kapalı alan yeterlidir.Kazlara kışın fırtınalardan korumak yeterlidir. Bunun dışında normal kış şartlarında hayvanlar rahatlıkla dışarıda durabilirler.

Folluk

Yumurtlayan kazlar özel bir yer ihtiyacı duymazlar. Ama yumurtalarını folluklara bırakmaları teşvik edilebilir. Barınak içerisinde veya dışarısında folluklar bulunmuyorsa yumurtlayacak kazlar kendi folluklarını yeşil otlardan, samandan ve vücutlarından kopardıkları tüylerle de  yaparlar. Yapılacak folluklar  60X60 yada 50X50 cm ve yüksekliği 45 cm ebatlarında hazırlanmalıdır. Folluklara üst veya ön kısım yapmaya gerek yoktur.

Yemlik

Kaz yetiştirmede diğer kümes hayvanlarında olduğu gibi asılı yemlik ve yer yemlikleri kullanılabilir. Yemlikler yemlerin yağmur, güneş ve rüzgardan korunması için mümkünse barınak içerisinde olmalıdır.

Suluk

Kazlara her zaman temiz taze içilecek su sağlanmalıdır  Suluklar, kazın hem gagasını hem de başını daldırabileceği kadar derin ve geniş olmalıdır. Sulukların üzeri tel ile örtülmeli ve yerdeki suluklar, altlığın kuru kalmasını sağlamak için tahta bölmeli platformlara konulmalıdır

Kuluçka :

Kaz yumurtalarının kuluçka süresi 29-31gün arasında değişmektedir.Ağır cüsseli Emden ve Toulouse kazının kuluçka süreleri 33-35 gün arasında sürmektedir. Kuluçka makinası kullanmayacak küçük ölçekli yetiştiriciler kaz yumurtalarını Rus ördeklerinin altına koyarak kazların yerine kuluçkada rus ördekleri kullanabilirler. Bu yöntemle kazların yumurtlama süreleri uzatılarak daha fazla ürün alma mümkündür.

Kaz yumurtalarına Kuluçkalık Yapabilen Rus Ördeği

Kaz Civcivlerinin Bakımı :

Kaz civcivlerinin bakımı için özel bir ana makinesine veya ısıtma alanına gerek yoktur. kuru iyi  aydınlatılan ve havalandırılan kapalı bir yer küçük bir sürü için yetiştirme alanı olarak kullanılabilir. İlk günlerde yetiştirme alanından köpek, kedi  uzak tutulmalıdır. Mümkünse altlık günlük değiştirilmelidir.

Civcivler kısmen tüyleninceye kadar ıslak şartlara adapte olamadıkları için 2 haftalık yaşa kadar yüzmelerine fırsat verilmemelidir. Üç günlük yaştan sonra civcivler otlamaya alıştırılmalıdır

Yabani kuşların içeri girişini ve dolayısıyla hastalık etkenlerini getirmelerini engellemek amacıyla barınakların pencereleri tel örgü ile kaplanmalı, sıçanların ve gelinciklerin girmesini önlemek amacıyla duvar ve tahta döşemedeki delikler ve çatlaklar kapatılmalı, kediler ve köpeklerin girişini önlemek için kapılar kapalı tutulmalıdır.

Kazları Kesimi :

Kazlar mümkün olduğu kadar çabuk ve uygun şekilde kesilmelidir. İlk olarak keskin bir bıçakla kesilir ve baş vücuttan ayrılır. Kazların idaresinde zorluklar yaşanıyorsa, kesmeden önce kafatasına vurularak hayvan sersemletilebilir. Kesimden önce kazlar, 12-18 saat kadar aç bırakılmalı ve sadece su verilmelidir. Bu uygulama, kanamayı ve temizlemeyi kolaylaştırır ve kaliteli karkas elde edilmesini sağlar.

Temizleme ve tüylerin yolunması

Kuru yolma

Kesilen kazlar karkas olarak satılacaksa tüylerin kuru olarak yolunması daha uygundurç kuru yolma metoduyla daha güzel karkas ve iyi kalite tüy  elde edilir. Bununla birlikte kuru yolma işlemi yavaş ve zahmetlidir. Kuru yolma metodundaki en büyük tehlike derinin yırtılmasıdır.

Islak yolma

Sıcak suya daldırma yönteminde tüyler daha çok zarar görür. Ancak kuru yolma metodunun zahmetli olması nedeniyle tercih edilmektedir. Sıcak suya kazın kesilmiş vücudunun daldırılmasıyla tüyler kuru metottan çok daha kolay şekilde yolunmaktadır. Çok sıcak suya ya da uzun süre sıcak suya daldırılması karkasta istenmeyen görünüş veya haşlanmaya neden olabileceğinden dikkat edilmelidir. Tüy yolma işlemi sırasında ilk olarak kanat ve kuyruk tüyleri yolunmalıdır.

Kazlardan Çeşitli Yararlanma Yolları :

Yabani otları temizleme

Kazlar bazı yetişen filizlere zararlı olmaksızın yabani zararlı otların kontrolünde kullanılabilirler. Yabani otların temizlenmesi bakımından en iyi performansı 6 haftalık genç kazlar gösterirler. Kazlar; mısır, pamuk, şeker kamışı ve çilek tarlaları ile fidanlık, meyve bahçeleri ve üzüm bağlarının yabani otlarını çok iyi temizlerler. Yabani ot temizliğinde kullanılan kazlara bol su verilmeli ve gölgelik sağlanmalıdır.

Alarm hayvanı

Kazlar yabancı seslere ve rahatsız edilmelere karşı tepki gösterirler ve hep bir ağızdan gürültü yaparlar. Yaklaşan tehlikelere karşı tıslama sesiyle karşılık verirler ve başları eğip uzatarak tehlikeye göz dağı verirler. Kazlar iyi bir bekçi köpeği gibi görev yaparlar.

Kazlardan Elde Edilen Ürünler :

Kaz eti

Kaz eti lezzetli bir ettir. Kızartıldığında ağızda parçalanabilen altın rengindeki derisi ile çok nefis bir ziyafet yemeği oluşturur.

Kaz etinin her kilogramında tavuk etinden çok daha fazla enerji vardır. Çünkü kazların değerlendirilebilen kısımlarında iki katı daha fazla yağ bulunmaktadır. Kaz etinin tütsülenmesi ve tuzlanması tavuk etindeki uygulamayla aynıdır.

Karaciğer üretimi

Kaz yetiştiriciliğinin en önemli ürünlerinden birisi de karaciğerleridir. Karaciğer üretimi başta Fransa olmak üzere dünyada birçok ülkede yaygın olarak yapılmaktadır. Avrupa ülkelerinin birçoğunda sofralarının vazgeçilmezi olan kaz karaciğeri lezzetlidir ve oldukça yüksek fiyatlardan pazarlanmaktadır. Normalde 150-200 g ağırlığındadır ancak özel besleme yöntemleriyle 1000 grama kadar çıkarılmaktadır. Özel besleme yöntemlerinden birisinde 4-8 hafta süreyle günde 3 öğün olmak üzere zorlamalı mısır verilerek yapılmaktadır. Bu besleme sonucunda karaciğerdeki toplam yağ içeriği 10 katı kadar artmakta, protein düzeyi ise % 50 oranında azalmaktadır.

Tüy

Kazlardan elde edilen ürünlerden birisi de tüydür. Kaz tüyleri; uyku çantası, yastık ve yorgan yapımında, koltuk üretiminde, okçulukta, boya sanayinde ve olta iğnesi yapımında kullanılabilir. Kaz tüyleri ördek tüyleri ve diğer su kuşlarını tüylerinden daha büyük ve daha yumuşaktır, dolayısıyla diğer tüylerden daha yüksek fiyatla satılabilirler. Kazın karın altı tüyleri ile yumuşak vücut tüyleri çok değerlidir. Kaba tüylerin değeri ise biraz daha düşüktür. Yetişmiş 10 iyi kaz palazından yaklaşık 1 kg kuru tüy üretilebilir. bir yılda en fazla 4 sefer yolunur. Kışın asla yolunmaz.>