Tarihte Yolculuk – Türkiye’nin ilk hamam müzesi

Arkadaşlarım Ressam Ülker Çelik ve Ressam Gülsen Remziye Turhan’la gitmeye karar verdiğimiz İstanbul Üniversitesinin açtığı Türk Hamam Kültürü müzesini Beyazıt Devlet Kütüphanesi Müdürü Lütfü Uğuz’un ziyarete  açıldığını söylemesiyle ziyaret ettim.

İstanbul’daki 16. y.y. Osmanlı hamamları içinde gösterişli mimarisi, boyutlu ve çifte hamam oluşu ile dikkati çeken ll. Beyazıt Hamamı 1985 yılında UNESCO tarafından Dünya Kültürel Miras Listesine alınan “İstanbul Tarihi Alanları” içinde yer alır.

Hamam müzeye girdiğimde büyük girişi sol taraftan gezmeye başladım. Şehinşehname Sultan III. Murad’a (1574-1595) ithaflı, Şevval 989/Ekim, Kasım 1581 Alaaddin Mansur Şirazi hattıyla, İstanbul, Osmanlı dönemi. Osmanlı bilim adamı ve müneccimbaşı Takiyuddin Raşid ve meslektaşları 1577 yılında inşa edilip 1580 yılında yıkılan Osmanlı rasadhanesinde çalışırken gösterilen minyatür kitapları.

Başka bir bölüme geçtiğimde Telgraf kabloları örnekleri, yeni ölçüm aletlerinden metre ve mahfazası. Hesap makinesi, yazı takımı, Yıldız Sarayındaki büyük mabeyn köşkünün planı, 19. Y.y. İstanbul Osmanlı dönemi. Üçlü porselen su takımı, Yıldız porselen fabrikasının amblemi olan ayyıldız damga ve 1312 tarihli/1902 tarihli tepsi. Tek kulpunun kenarında sanatçının imzası “Nuri Enderun-i “ bulunur. Kapaklı sürahi, kulplu kapaklı bardak: Tabanında yaldızla Nuri Enderun-i yazıyor.  Yine başka bir bölüme geçtim. Şah Tahmasap albümü olarak bilinen murakka. Şah Tahmasap ithaflı. Yaklaşık 1530-1563 Tebriz, Safevi dönemi. “Meryem Ana Çocuk İsa” minyatür kitapları. Başka bir bölümde Hat murakkası 16. Y.y. Amasya veya İstanbul, Osmanlı dönemi. Kuran-ı Kerim Şeyh Hamdullah Ketebli, Hasan Bin Abdullah imzalı. Sultan İkinci Beyazıt’a ithaflı.  Kuran’ı Kerim, Hafız Osman Ketebeli Hasan Müzehhip imzalı.

Başka bir bölümde 3 camlı pertevruz (büyüteç), Emil Romler, Eski İstanbul ve Boğazın panoromik fotoğrafları, 19. Y.y. ve 20. Y.y. İstanbul Osmanlı dönemi. Yunan Kralı I. George’un müzik direktörü (1863-1913) Timothee Xanthopoulos, Hamidiye Marşı Bestecisi tarafından 25. Cülüs yıldönümünün (31 Ağustos 1901) nedeniyle II. Abdulhamid ithaflı, 1901 Osmanlı dönemi. Başka bir bölümde Hacı Arif Bey padişaha methiye olarak yapılmış segah şarkı II. Abdülhamid’in Saltanatı, İstanbul. Osmanlı dönemi.Klaptan işlemeli koyu kahverengi mikletli deri cilt. Ali Şir Neva-i  Divan. İnci ve klaptan işlemeli deri Kuran-ı Kerim kutusu. İstanbul Osmanlı dönemi. Şemse ve köşebentli iki farklı renkte bağa çift. Murakkaat-ı Şah Mahmud Nişapuri 16. Y.y. Osmanlı dönemi. Sedef Kubbet-us Sahra maketi. Sekizgen sedef ana binanın pencere kemerlerinin üzerindeki epikrafik yazı şeridinde Yasin suresi yazıyor. Merdivenler ve kaide şimşirden. Bölümden bölüme geçtiğimizde başka yazılar görüyoruz. Bura da Kırk vezir hikayesi: 1580 civarı, İstanbul Osmanlı dönemi. II. Mahmud döneminde İran’a giden sefirler hakkında risale 19.y.y. başı muhtemelen İstanbul, Osmanlı dönemi

Odanın ortasındaki bölümde, kutu içinde dürbün Ertuğrul Alay sancağı, bir tulumba modeli, firuze taşlarla işlemeli mahfaza içinde. Mektuplar ve defterler. II. Abdulhamid’e ait. Üzerinde A.H. harfleri minelidir. Kapağı gümüş mektup defteri. Üzerindeki A. H. Harfleri minelidir. Pul ve modeli ayaklı bordo kadife kaplı sekizgen çerçeve içinde.

Odadan odaya geçtim. Çift kurnalı çeşmeler. Odalar yarıya kadar mermer. Duvarda Patrona Halil İsyanını anlatan tablo. Başka bir odaya geçince duvarda Türk hamamını anlatan yazı. Odanın ortasında bölümde yazma, kumaş seccade, 19.y.y. sonu . Takunya, hamam tası, Sevai kumaş bohça 19.y.y. Gönül Paksoy bağışı. İstanbul işi kalaylı bakır hamam tası. İpek dokuma gelin peştamalı 20.y.y. başı. Siirt işi kalaylı bakır kildanlık, Bursa işi ahşap nalın. Gümüş kaplamalı topuk taşı.  Başka bir odanın ortasında keçe seccade 19.y.y. kalaylı bakır kildanlık, saten bohça 20. Y.y.Gönül Paksoy bağışı, pamuklu dokuma baş örtüsü, ipek ve pamuklu dokuma peştamal. Özcan Dişlioğlu’nun bağışı. Pamuklu dokuma gömlek 20. Y.y. Meral Arkan bağışı. Yazma kumaş bohça, ahşap nalın, Bike Gürsel bağışı. İstanbul Süleymaniye işi pirinç şamdan. Gökhan Turhan bağışı. Üç etek elbise Erzincan işi kalaylı hamam tası. Pamuklu dokuma hamam örtüsü, bu bölümün karşısında 3 adet çift kurnalı çeşme. Yazma kumaş bohça, saten bohça, pamuklu dokuma peştamal,Ahşap nalın. İstanbul Süleymaniye pirinç şamdan.  Başka bir bölüme geçtim. Pamuklu dokuma peşkir, pamuklu dokuma peşkir. Demir katlanır kahve kavurma tavası, Tokat yöresinden bakır kahvedan, kalaylı bakır cezve, İstanbul işi kalaylı pirinç fincan tepsisi. Başka bölümde, pamuklu dokuma hamam boy havlusu, Tokat yöresinden bakır hamam saç, yüz baş kili ve taşı, hamam otu. Ortada; Hint işi pirinç hamam tası 20. Y.y. Kastamonu yöresinden bakır hamam tası, pamuklu dokuma hamam havlusu.

Ortada göbek taşının üzerindeki bölümde; Afyon yöresinden bakır güğüm, İran işi kalaylı bakır bakraç, pirinç kahvedan 19. Y.y. Beş ayaklı demir sini ayağı, ince pamuklu dokuma yağlık. Tokat yöresinden kalaylı bakır maşraba, kalaylı bakır kulaklı sahan.Kalaylı bakır lenger, İstanbul işi kalaylı bronz kapaklı sahan. Bronz su tası, kalaylı leğen. İç içe odalara geçtim. Ortada yazma kumaş bohça 19.y.y. saten bohça, ahşap nalın. Başka bir odada; pirinç musluk, pamuklu dokuma hamam havlusu. Yabancı gezginlerin anılarında Türk hamamı anlatılıyor. Gümüş bardak, 19. Y.y. Aznavur işçilikli. İstanbul işi pirinç şifa tası. Kadife kese 19. Y.y. Kalaylı bakır çocuk hamam tası. Fildişi tarak, ipek organze kumaş çevre. Başka bölüm; Diyarbakır yöresinden bakır hamam tası, bakır çocuk leğeni üzerinde H 1291/m. 1880 tarihi yazılı. Yabancı gezgin:

İngiltere elçisi olan eşiyle birlikte 1717-1718 yıllarında İstanbul’da bulunan Lady Montagu (1689-1762) yazdığı mektuplarda hamamla ilgili anılarını anlatıyor.

Saat !0’a doğru hamama geldim. Kadınlar çoktan dolmuştu. Hamamda tahminen 200 kadın vardı. Fakat hiçbirinde de o bizim alemlerimizde başka bir kıyafetle biri görünür görünmez gösterilen tenezzülkaranete tebessümler, kulak fısıltılarına tesadüf etmedim. Benim için “güzel, pek güzel” dediklerini işittim. Bazıları geziniyorlar, tıpkı Guido ve Tüzio’nun fırçasından çıkan tanrıça tasvirleri gibi boylu, poslu. Hemen hepsinin tenleri göz kamaştıracak kadar beyaz. Üzerlerine inciler ve kurdelalar serpilmiş müteaddit örgülü zarif saçlar omuzlarından sarkıyor. Cümlesi de güzellik perilerini andırıyor. (lady Montagu, Şark mektupları. Çeviri Ahmet Refik, Timaş yayınları, İstanbul)

Son bölümde korkuluk levhası parçası mermer. Bizans dönemi hamam kurnası, Fındıklı Molla Çelebi hamamı 1581. Korint Sütün başlığı mermer. İon impost sütün başlığı, sütün kaidesi, sütüun gövdesi parçası. Arsitrav parçası 5. Y.y. yarısı.

Osmanlı mimarisinin ve sosyal hayatının vazgeçilmez parçası olan hamam yapıları, sosyal anlamda günümüzde gündelik yaşamdaki önemi büyük ölçüde kaybetmiş olmakla beraber, yaşayan ve kuşaklar boyu aktarılan bir kültürün simgesidir. Bende bu kültürü sizlerle paylaşmaktan mutlu oldum,

Tarihte yolculukta bir başka mekanda görüşmek dileğiyle…