Türk kültüründe Anne’nin Eğitim Sürecine Katkıları

Türk Tanrısı Ülgen Her Yere Yetişemediği İçin Anaları Yarattı

Türk kültüründe anneye derin anlamlar yüklenir. Türklerin eski edebi eserleri masallarda özneler çoğunlukla analardır.

Türk Mitolojisinde “Yer Ana” (Ötüken)” Süt Nine Uluken”  Çocukları koruyan “Tanrıça Umay ana ” isimli  mitolojik varlıklar ana ya yüklenen anlamlardan türemiştir.

Türklerde her ana bir umay dır. Türk Tanrısı Ülgen Her yere yetişemediği için anaları yaratmıştır. Türk tanrısı, mukaddes yeri ve suyu öyle tanzim etmiştir.(1)

İnsanın Özü Anaya Dayanır. Ana İnsanın ilk Öğretmenidir.

Kadın (Eski Türkçe Katun – Hatun) Önce insan sonra kadındır. Kadın doğası gereği çoğu zaman yaşamın öznesi olmuştur. Üreten geliştiren, eğiten, yaşamı  estetize edendir. Her yönüyle daha hümanist ve daha barışseverdir.  Yaşamı biçimlendirmede, yaşamı güzelleştirmedeTürk  kadınının  rolü çocuğun ilk öğretmeni olmasıyla da kendisini gösterir. Modern Türk Anası  Özgür kız Nil KARAİBRAHİMGİL’ e göre büyümenin, çoğalmanın, öğrenmenin, yenilenmenin öznesi annedir.  Anne bir matruşkadır.

Ana ile Başlayan Eğitimin İlk Basamağı Güvenli Bağlanmadır;

Modern Eğitim Biliminin “Güvenli Bağlanma” olarak tanımladığı 0-36 ay ana ve çocuk için ilk eğitim safhasıdır. Bu dönemde çocuk tüm gereksinimlerinin anne tarafından karşılandığını anlar. Annenin kokusunu, ten temasını, sesini, ninnilerini içselleştirip anneyle güvenli bağlanma yoluyla ilk eğitimini alır. İnsan annesi ile güvenli duygusal bağ kurabilmişse  yaşama da  güvenli bağlanır.(2)

Oynamayan Taydan At Olmaz:

Çocukluk dönemi oyunla ve eğitimle öğrenme dönemidir. “Çocuk için oyun Ekmekten Aştan önemlidir.” Sözü ile çocuk için oyunun önemi işaret edilir. Türk Kültürünün bireysel ve kolektif,  atlı veya  yaya,  açık ve kapalı alanda oynanan çok sayıda oyunu vardır.

Ana Dil  Anadan Öğrenilen Dildir.

Dil eğitimi ve gelişiminin yaş aralığı yoktur. Anne karnından itibaren çocuğun duyduğu sesler, şiveler, tınılar anneye aittir. Anne sesi ve tınısı çocukta güven oluşturan bir unsurdur.   İlerleyen süreçte çocuk konuşma şeklini ve kelime belleğini annelerin telaffuzu ile oluşturur. Bunun için anadan öğrenilen dile ana dil denir. Ana dil eğitimin, yargılamanın, yönetişimin, ilişkilendirmenin en iyi ifade edildiği dildir.

Anne çocukla ilgilenirken konuşma, oynama, ninni, mani, tekerleme,  hikaye  masal anlatımı çocuğun dil gelişimini güçlendirir. Türkçe ve Türkü bu anlamda güçlü bir eğitim aracıdır.  Çocuğun sorularına uygun cevaplar vermek çocuğun akla ve mantığa uygun düşünce ve davranış kazanmasının yanında  çok yönlü gelişime ve kendilerine güven duymalarını da sağlar.

Kişilik Eğitimi Anadan Alınır. Çocukluk İnsanın Anavatanıdır.

Anne Çocuk arası güvenli bağlanma sonrası çocuk için Dünyanın en iyi kadını kendi annesidir. Annenin her söylediği, her yaptığı taklit edilir. Bu taklit Gelişim Psikolojisinde çocuk için bir enerji kaynağıdır.  Çocuklar, anneyi tuhaf bir dürtüyle taklit ederken kendilerini de  geliştirirler. Bu etkileşimle Anne kişiliği ve değer yargıları çocuğa aktarılır. Anne bu süreçte çocuğu gözlemleyerek çocuğun doğası ve öz yaradılışına saygı duyarak büyütülür. Bu Şekilde sağlıklı çocuklar yetişir. Babasız büyüyen Cengiz Han(annesi Helin), Tuğrul Bey, Ertuğrul Gazi (annesi Hayme Hatun), Mustafa Kemal Atatürk  (Annesi Zübeyde Hanım)  gibi büyük Türk simalarının ilk öğretmenleri analarıdır.  siyaset , yiğitlik, dirlik kurma ve millet idaresi gibi bilgi ve erdemlerinin gelişiminde annelerinin katkısı büyük olmuştur.  Türk Kültüründe Hayme Ananın Öğüdü Millete imparatorluk kazandıran öğüt olarak bilinir

Türk Kültüründe Ana süttür, Ana Öğüttür:

Sütümü helal etmem  her Türk için tek anlamı olan bir işarettir. Bebeklik ve çocukluk dönemi sonrası   gençlikte öğüt ve yönlendirme argümanları daha etkindir.

Türk Kültürüne yerleşmiş Ana Öğütleri yaygın olarak hikaye ve masallar ile destanlarda işlenmiştir. Sütümü helal etmem terimi her Türk’ün Anasından aldığı öğüdün imzasıdır. En somut Ana Öğüdü Ertğrul Gazi’nin Annesi Hayme Hatun’un öğüdüdür.

Osmanlı Devletinin Kurucusu Osman Bey’ in Babaennesi  Hayme Hatun Oğuzların Bozok Kolunun Kayı Boyuna Mensup Bir Türkmen Kızıdır.  1200 lü yıllarda Gündüz Alp ile evlenmiştir. Eşi Gündüz Alp bir göç sırasında Fırat nehrini geçerken boğularak ölünce 1250 yılında Kayı Boyunun Reisliğini üstlenip dağılma noktasına gelen kayı boyunu toparlayıp Ankara’nın batısındaki  Karacadağ bölgesine yerleştirmiştir. Haymana ilçesinin adı Hayme Hatun dan gelmektedir. Kayı Boyunu daha sonra Kütahya Domaniç İlçesi Çarşamba Köyüne getirerek Yetişmiş olan oğlu Ertuğrul Gaziye reisliği devretti.

Oğulları  Ertuğrul  Gazi, Sungur Tekin, Gündoğdu,  Dündar ile  torunu Osman Bey’i yetiştirerek Osmanlı İmparatorluğunun kuruluşuna vesile olmuştur. Bundan dolayı DEVLET ANA olarak anılmaya başlamıştır. 1283 yılında vefat etmiştir.

Hayme Ananın Öğüdü;

Oğul , anayurttan ayrılalı yıllar geçti. Deli Rüzgarlar önünde oradan oraya savrulduk . Beylik otağını kurduğumuz  şu yaylalar artık son durağımız, son konağımız olsun.  Oğuzun yurtlarına diktiğimiz ağaçların kökleri kara yerin derinliklerine, dalları gökyüzünün  yüceliklerine uzansın.  Ak Boz atlara binip yağı üstüne yel gibi vardıkta kadir tanrı gözü pek  yiğitlerimizi korusun. Göğsü kaba yerli kara dağlar gibi duran erlerimiz ile kır çiçekleri gibi saf ve temiz ak yüzlü ela gözlü kızlarımız kutlu Kayı boyumuza gürbüz evlatlar versinler.  Altın başlı otağlarımız Çarşamba ovasını bürüsün.  Kayının ve diğer boyların evlatlarını Ertuğrul’umla bir tutarım. Onların hepsini soyumuz için hakkın kutsal birer emaneti bilirim.

Oğul … Boyundan, soyundan olsun olmasın insanlara adil davran.  Adaletten ayrılma ki insanların birlik ve dirlik kazansın. Yurdunda, obanda herkes gezsin. Ululuk isteyen töreden ayrılmasın. Bu Dünya bir oturma yeri değildir. Yapacağın iyi ve doğru işlerle insanların hizmetinde bulunursan güzel övünçler senin olur. Yüreğinden inancı, ağzından duayı, davranışlarından erdemi hiç  eksik etme. Birde sabırlı ol oğul, ekşi koruk sabırla tatlı üzüm olur. Oğul… Beylik dermekle, ağalık vermek iledir.

Sofranı ve keseni yoksullara açık tut.

Hayme Ana Tüm analara örnek bir Türk anadır. Türk kadınları için bir simgedir. Her ana bir hayme hatun her ana bir öğretmendir.

Türk Kültürünün Anonim Ana Öğütleri:

Gönlünü Dilini iyi tut, inançlı ol.

İşini savsama,  düzenli tut.

Bütün iyilik ve kötülükleri tanrı hükmü bil, ne istersen ondan iste. Ondan başka seninle olacak güç yoktur.

Doğru davran, kendini yanıltma, gönlünü, dilini alçak tut. Sözünü abartma.

Bu dünya için kendini ateşe atma, kişiden gücünü zorlayacak bir şey alma.

Az ye. Helal ye.

Halk kargaşada olursa ırak dur. Dağıl. Avamın karışıklığına katılma.

Başkasının zararını isteme, kendine de zarar verme. İyilik yap, arzularına hakim ol.

Çıkışı görülmeyen işlere girme.

Öfken gelirse sabret. Sabırlı kişinin sevinci yarın gelir.

Kardeş, hısım akrabaya yakınlık göster.

Büyüğe küçüğe sevgili ol gülümse.

Fesada karışma, Zina işleme,  Bunlar insana fakirlik elbisesi giydirir ve saadet kaçırır.

Saadet yumuşak huy, alçak gönül, yumuşak konuşma ile bulunur.

Aceleci olma, acele işi uzatır, geç bırakır.

Kendinden büyüğe saygı göster. Kendinden küçük olanı tatlı idare et.

Yalan ve zulümden uzak dur.

Açgözlü, çiğ özlü, aceleci ve yüzsüzlükten uzak dur.

Sinirli ve öfkeli, faydasız işlerle vakit geçirme.

Sözün sayısı ondur. Söylenebilen birdir. Dokuzu yasaklıdır. Yasak sözün dibi aslı hep kötüdür. Söz sayesinde yağız yerdeki mavi  göke,  mavi gökteki yagız yere iner.

Üç türlü insana değer verilir. 1. Cesur (alp) insan,  2. Akıllı ve bilge (bügü bilge) insan, 3. Anlayışlı ve becerikli (sanatkar- tetig uz) insan. Anlayışşız kişi bir avuç balçıktır.(3)

Selamlaş. Selam insana selamet yoludur. Selam veren kişi karşısındakine güven verir. Selamı alanda kendinin güvenlikte olduğunu anlar. Büyüklerin küçüklere selam vermesi , küçüklere daha fazla güven verir.(4)

Bu gibi öğütlerle biçimlenen genç için Anasının Ak Sütü Helal olur. Bahtı Açık Olur.  Kül Diye Avuçladığı Altın Olur.

(1) Prof Dr. Ergin Muharrem Orhun Abideleri  sf 13
(2) Güneş Adem (Pedegog) Güvenli Bağlanma sf 11
(3) A.g.e.sf.87
(4) A.DİLAÇAR  Kutadgu Bilig İncelemesi.sf 129