Türk Mitolojisinin Türk Eğitim ve Ahlak Sistemine Etkileri

Türklerin mitolojik inanışları sade ve kılcıdır. Buna göre Evren üç bölüme ayrılır. Üstte mavi gök, altta yağız yer kılındıkta ikisi arasında insanoğlu yaratılmıştır.(1)

Yukarıda Türklerin İyilik Tanrsı Ülgen, Yeraltında Kötülük Tanrısı Erlik, Yeryüzünde insan yaşar. Bunların içerisinde somut olan insandır. İyilik Tanrısı Ülgen ile Kötülük Tanrısı Erlik her daim savaşır. Savaşları hep İyilik Tanrısı Ülgen Kazanır. Ama, kötülük tanrısınında tükenmez bir mücadele enerjisi vardır. Bilge Kağan’a göre; “Zamanı tanrılar  yaşar, insan oğlu hep ölmek için türemiştir.”(2)

İki Tanrı arasında kalan insan Hem İyilik – Aydınlık Tanrısı Ülgen’e hem de Kötülükler – Karanlıklar tanrısı Erlik’e benzer. Türk Mitolojisine göre İnsanın göğüs kafesi ve başı  Tanrı Ülgen’e, karın ve aşağısı Yeraltı Tanrısı Erlik’ e yakındır. İnsanın aklı, bilgeliği ve erdemi  Tanrı Ülgen’e, bencilliği ve nefsi Tanrı Erlik’e benzetilir.

Türk inanışlarına göre  Anayurt ötüken’in  toprağı ve suları da kutsaldır.  Türk – Moğol inanışına göre Yer Ana Tanrıçası “Ötüken” (Moğolca Etügen) ile Sütnine “Uluken” Türk Yurdunda otururlar.(3)

Göktürk’lerin Devleti  yönetimi   ve  Askerlik Sanatı ile Türk Milletine öğütlerin bulunduğu  Bumin Han’ın torunları Bilge kağan ve Kül Tigin tarafından 732 ve 735 yıllarında yazılan Orhun kitabelerinde; “Ötükende oturursan ebedi olacaksın”(4) hükmü yazılıdır.

Bu hüküm Cumhuriyet Türkiyesi’ne Misak-ı milli anlayışı olarak gelmiştir. Bilge Kağan’ın “Gönüldeki sözümü ebedi taşa yazdırdım Ona bakarak bilin.”(5) Şeklinde özetlediği hitabe de Atatürk’ün “Gençliğe Hitabe”sine benzemektedir.

Türk Mitolojisinin bir inanışı da Umay Ana dır. çocukları ve lohusa anneleri koruduğuna inanılan görünmez Tanrıçadır. Türk’lerde soyun babadan sürdüğüne inanılmakla birlikte tüm Analara kutsallık da  atfedilmiştir. Türk töresinde her ana bir Umay’dır.(6)

1919 yılında Kırklareli Merkezinde Memleketin muhtaç ve öksüz çocuklarına yardım maksadıyla Fakir Çocuklara Yardım Cemiyeti kurulmuştur. Hükümet Doktoru Fuat Bey, Ziraat Bankası Müdürü Kızanlıklıoğlu Ahmet, Saatçi Rıfat Hoca, Hatip Mehmet  isimli saygın kişilerin kurduğu dernekte  Doktor Fuat Bey’in gayretlerini takip eden  Atatürk 1934 yılında Soyadı Kanunu çıkınca Doktor Fuat Bey’e Umay Soyadını vermiştir.(7)

Türk Kültürünün Bilgiye Yüklediği  Anlamlar:

Bilgi kavramı Türk dilinde en çok kullanılan  duru bir terimdir. Türklerin ahlak, hikmet,  özdeyişler,  siyasetname,  ütopyaları, devlet kuramı ve felsefesi , yasalar ve yönetişim içerikli  1069 yılında Balasagunlu Yusuf (Yusuf Has Hacip) tarafından yazılmış Kutadgu Bilig isimli eserinde Türk eğitim sistemi  ile ilgili öğretileri aşağıdakiler gibi ifade edilmiştir:

 

1- İnsanlar doğuştan eşittirler. Fakat bilgi edinmekle er erden yüksek ve büyük olur.(8)

2- Soylu kişi İki türlü olur; biri bey, diğeri bilge kişidir.(9)

3- Yağız yer üzerinde her şey bilgi ile elde edilir.(10)

4- Bilgi ve anlayış insanı yakışıksız şeylerden alıkoyan  terbiye ve erdem kaynağıdır.(11)

5- Küçüğe erken öğret,  küçükken bilgi öğrenirse elini yükseltir.

6- Tüm iyiliklerin kaynağı bilgi, tüm kötülüklerin kaynağı bilgisizliktir.

7- Bilgilinin sözü yer için su gibidir. Suyunu akıtırsa yerde nimet biter. Bilgisiz kişinin gönlü kumsaldır. Irmak girse dolmaz, ot yem bitmez.

8- Beyler  bilgili, doğru  ve cesur olursa buyrukları da  bilgili ve doğru olur.(12) Yurt Kılıçla alınır, kalemle tutulur.(13)

9- İyi bey milleti arasında silahlı düşmanı ve damgalı atı dolaştırtmaz.(14)

10- Orhun Kitabesine göre Türk tanrısı, mukaddes yeri ve suyu böyle tanzim etmiştir.(15)

1615 yılında yazılmış Yahya Efendi’nin Tarih-i saf tuhfetü’l-ahbab (Saf tarih, ahbablara armağan) isimli eserine göre  “Bilim padişahlıktan üstündür. Bütün beylerin, hakanların  senin buyruğuna girmelerini istersen, bilim ve kültür yolunu seç, bu yolda çaba göster” (Necdet Sakaoğlu çevirisi, 1969)(16)   ifadesi ise aslında  “Hayatta en hakiki mürşit ilimdir, fendir.” Sözünün verdiği mesajla aynıdır.

Bilig bil, kişi bol, bedütgül özün, Ya yılkı atangiıl, kişide yıra.

Bilgi bil adam ol kendini yükselt,  Yada hayvan adını al, insanlardan uzaklaş.

Yusuf Has Hacip’e göre İyi insan iki türlüdür; Biri anadan doğma iyi. Eğer ,iyilik ananın ak sütü ile insanın özüne girerse o ölünceye kadar yolunu şaşırmaz. İkincisi taklit ederek iyi davranan. Taklit eden  iyinin yanında iyi, kötünün yanında kötü olur.

Kötü de iki türlü olur. Biri doğuştan kötü ki; ölmeyince kiri temizlenmez. Biride taklit ederek kötü olur.

Doğuştan iyi olandan daima iyilik gelir. Dünya halkı ondan faydalar alır. Doğuştan kötü ise çare yoktur. Dünyaya bela olur. Onun içindir ki  İyi övülür. Kötü sövülür.

1-Prof. Dr. Ergin Muharrem Orhun Abideleri  sf.9
2-A.g.e. sf.27
3-Yusuf Has Hacip -Kutatgu Bilig sf.33
4-Prof Dr. Ergin Muharrem Orhun Abideleri  sf.5
5-A.g.e. Sf.59
6-A.g.e. sf. 21
7-Dursunkaya Ali Rıza -Kırklareli Vilayetini Tarih, Coğrafya, Kültür ve Eski Eserleri Yönünden Tetkik Sf 137
8-A.g.e sf. 106-108 9-Yusuf Has Hacip -Kutadgu Bilig sf. 86
10-A.g.e. sf.88
11-12A.g.e. sf 9
13-Yusuf Has Hacip -Kutadgu Bilig sf 150
14-A.g.e. sf. 81
15-A.g.e. sf. 13
16-A.g.e. sf.28