Türklerin Devleti ve Kamuya Memur Seçme Geleneği

Türk’lerde Devlete İl (el) adı verilir. Devleti yöneten Kağan yönetme yetkisini Türk’lerin Gök Tanrısı Ülgen’den alır. Yaptığı tüm işlerden de Ülgen’e karşı sorumlu olurdu.

Kağanın yetkilerini Töreler ve Gök Tanrı Ülgen kısıtlardı. Türklerde Devlete  Baba,  Vatana  Ana denmiştir.  (Yer Ana Ötüken,  (Moğolca Etügen)  ve Süt Nine Uluken  in Türk Yurdunda oturduğuna inanılırdı.) Türk tanrısı Ülgen, mukaddes yeri ve suyu böyle tanzim etmiştir.(1)

Kağan’a Tanrı Ülgen tarafından çeşitli güçler verildiğine inanılırdı. Bu güçler;

Kut;  Siyasi iktidar, Yönetme gücü.

Ülüg- Ülüş; İktisadi güç. Milli zenginliği halkına eşit paylaştırma gücü.

Küç; Savaşma ve kazanma gücü.

Kağanın görevleri; 1. Ülkeyi düşmanlardan korumak. 2. Birlik ve barışı sağlayıp boyları bir arada tutmak. 3. Töre kurallarını uygulamak. 4.Halkı adaletli ve eşit yönetmek. 5. Halkı doyurup, giydirmek,  refahı artırmak.  6. Ordunun başında sefere gitmek. 7. Devlet görevlilerini atamak. 8. Savaşa ve barışa karar vermek. 9. Elçileri göndermek ve elçi kabul etmektir.

Kağan Eşleri Devlet Yönetiminde Söz Sahibi İdi;

Kağan’ın eşine Hatun ya da Katun denirdi. Hükümdar yardımcısı  ve akıl hocalarındandır.(2)   Hatunlar kendine ait tahtında oturur, kurultaya katılır, elçileri kabul eder, savaşa katılır, kağan- hükümdar öldüğünde çocukları küçükse bir süre ülkeyi yönetirdi. Bu toplum hayatında kadının yerini ve öneminin günümüze ulaştırmış bir Türk  kültürüdür.

Kağan’ın erkek çocuklarına Tigin denir, Tiginler küçük yaştan itibaren Ataman (İnal – İnanç) Selçuklularda (Atabey- Atabeg) adı verilen öğretmenler gözetiminde şehirlerde yöneticilik yaparlardı.

Türk Devlet Geleneğinde Kamu görevlisi seçme  ölçüleri;

İyi memur iyi devlet, iyi memur iyi hizmettir. Türk Kağanlar ve Sultanlar;  Eğitimli, Zeki, uyanık, iyi ahlaklı, iyi davranışlı kişileri devlet görevlerine yerleştirirlerdi.  Devlet görevine alacakları kişilerde Liyakat,  maharet, ihtimam, çabukluk, layıklık ve güvenilirlik özellikleri aranırdı.(3) Göreve alınırken sorulan en önemli sorulardan ikisi; Sen hangi şehirdensin?  Sen Hangi Milletdensin? sorularıydı.

Kamu görevlisi seçmede üç temel ölçü:

1. Cesur (alp) insan,

2. Akıllı ve bilge (bügü bilge) insan,

3. Anlayışlı ve becerikli (sanatkar- tetig uz) insan aranırdı.

Devlet Görevine seçilenlerin eğitimine dikkat edilirdi;

Türk Kültüründe; soyluluk ve  iyi davranışın kaynağının eğitim olduğuna inanılırdı.(4)

İstenmedik şeylerden olan Kötü huy, inatçılık, yalancılık, hasislik, acelecilik, zevzeklik, hiddet gibi yararsız ve insana zarar veren şeylerin kaynağının eğitimsizlik ve bilgisizlik olduğuna inanılırdı. Bunun içindir ki nerede ve kimden hangi eğitimi aldığı devlet görevine seçilmenin  en önemli ölçülerinden biri idi. Çünkü, yurt kılıçla alınır, kalemle tutulur(5) inancı vardı.

Güzel yüzlü olmak devlete seçilmede etkili olurdu;

Türk Devletleri, Güzel Yüzlü ve yakışıklı Personel  görevlendirmeyi  önemsemişlerdir. Bunu Devletin süsü ve devletin düzeni için gerekli görmüşlerdir.(6) Devlet görevlerine seçerken, insanların yüzlerinde büyük adam evlatlığı ve helal süt emmişlik işaretleri aranmıştır. Günahkar sima ve kendi mahfına bile sebep olacak akılsız kişilerden, hırsız ve fesatçılarla yakın olan kişilerden uzak durmuşlardır.(7)

Kutadgu Bilig de Ögdölmüş’ün ağzından Türk’lerde Devlet görevlisinin davranış  şekilleri  şöyle tanımlanır;

“Devlet görevlisi töre, yol ve yöntemi bilmelidir. Erken kalkmalı, alçak gönüllü ve kuruntusuz olmalıdır. Her işi çabuk ve vaktinde yapmalıdır. Gözü, kulağı tetikte olmalıdır. Dilini tutmalı, iyi huylu olmalıdır. İyi görevli çabuk yükselir.” Dedikten sonra görevlendirme kalıplarını şöyle tanımlar;

Devlet Görevlerine atananların yükselmesinin altı aşaması vardı;

1. Uşak, 2. İyi nişancı ve gözü pek ise okçu ve yaycı (ok yaçı) 3. Güvenilir ve doğrulukta seçkinleşen,  Mühürdar (Tamgacı), 4. Temiz  ve güzel yülü ise içki dağıtan (idişci), 5. Yazı ve hesapta seçkinleşen Hazinedar(Agıcı), 6. Anlayışlı ve güzel konuşup yazan Yazman(Bitigci) olarak görevlendirilirdi.

Devlet görevlilerinin görülmemesi gereken şeylere bakmamaları, sözü kısa ve öz söylemeleri, büyüklerinin ve beyin huzurunda elleri kavuşturup, sağ eli sol elin üstüne koymayı,  ayakları bitişik ve biçimli tutmayı, kapıdan girerken önce sağ ayağı atmayı,  bir şey sunarken elleri  aşağı sarkıtmayı, devlet terbiyesi olarak öğretilirdi. Dahası; Devlet Görevlileri  dedikodu yapmamalı, doğruyu gizlememeli, yüksek sesle gülmemeli, başkaları bakarken tırnak kesmemeli idi.

Kamu Görevlileri İçin Dikkat edilecek Üç  Şey:  yanar ateş, akan su, beylerin ünü, sanı.

Kamu Görevlileri için Uzak Durulacak Üç Şey: Beylik Taslamak, Yalan, Açgözlülük.

Kamu Görevlileri için Baş-Yiyecek Üç Şey: Beylerin sözünü tutmamak, güveni kötüye kullanmak, uygunsuz ve kanunsuz işler görmek.

Türk Devletlerinde Devlet -Yurttaş ilişkisi:

Devletin Yurttaşa karşı üç  görevi;  Gümüşün (paranın) değerini korumak, Halkına doğru yasa (köni törü) çıkarmak, Ulaşım yollarını güven altına almaktır.

Yurttaşın Devlete karşı üç görevi; Yasalara uymak, vergi ödemek, dostu dost, düşmanı düşman bilmektir.

Türklerin Devlet geleneği ve Hizmet anlayışları ile tanışan İslam Halifeleri için Türkler vazgeçilmez olmuştur.

Halife Mutasım daima “Devlete hzimet  için Türk’ten iyisi yoktur.”  Derdi.

Abbas oğulları halifelerinden Mutasım ’ın sahip olduğu siyasete heybete, araç ve gerece hiçbir halife sahip değildi. Halife Mutasım’ın  10.000 Türk Gulam Saray ve Devlet Görevlisi  vardı. Bunların içinden çoğunu Gulamlıktan alıp Emirlik ve Sipah salarlığa yükseltmiştir.  Halife Mutasım daima “Devlete hizmet  için Türk’ten iyisi yoktur.” derdi.

Türk Devlet kültürü binlerce yılda oluşmuş bir kültürdür. Bu kültür zamana göre değişiklikler göstermiş olsa da özü şimdi bile değişmemiştir. Yeryüzünde Türk Devletleri hep var olmuşsa bu bir tesadüf ve şans değildir. O şey imal edilmiş sağlam bir Türk Malıdır.

(1) Prof. Dr. Ergin Muharrem Orhun Abideleri  sf. 13
(2) İnan Abdulkadir. Manas Destanı Sf.58
(3) Nizamül’l – Mülk (Hazırlayan Mehmet Altay Köymen) Siyasetname sf. 206
(4) Kezer Aydın Türk ve batı Kültüründe Siyaset Kavramı Sf. 71
(5) A.Dilaçar Kutadgu Bilig İncelemesi sf. 150
(6) Nizamül’l – Mülk (Hazırlayan Mehmet Altay Köymen) Siyasetname sf. 119
(7) Nizamül’l – Mülk (Hazırlayan Mehmet Altay Köymen Siyasetname sf. 176
(8) A.Dilaçar Kutadgu Bilig incelemesi sf. 121
(9) A.Dilaçar Kutadgu Bilig incelemesi sf. 131
(10) Nizamül’l – Mülk (Hazırlayan Mehmet Altay Köymen) Siyasetname sf.63