Türklerin Öğretmenleri

Türk Kültüründe öğretmen – öğrenci algısı toplum hayatının her yerinde değişik adlarla kendini gösterir.

Kağan milletin öğretmeni, anne ve baba evin öğretmeni, komutan askerlerin öğretmeni, Atabey şehzadelerin öğretmeni,  ustalar çırakların öğretmeni,  öğretmenler tüm çocukların öğretmenidirler.

Eğitim süreci Türklere hep okulu, okulda eğitimi düşündürür. Oysa okul eğitimi, eğitim sürecinin önemli bir parçası olmakla beraber tümü değildir. Eğitim ailede başlar, okul öncesi ve okul içinde (örgün), okul dışında (yaygın), iş yerinde ve kışlada devam eder. Türklerde eğitim ölüme dek sürer.(1)

Eğitim ile Er Erden Yüksek ve Büyük Olur:

Türk kültür ve inanç sisteminde insanlar doğuştan eşittirler. Fakat eğitimle er erden yüksek ve büyük olur.(2) Bu itibarla  esas soyluluk kaynağı eğitimdir. Soylu kişi iki türlüdür; biri bey, diğeri bilge kişidir. Yağız yer üzerinde her şey bilgi ile elde edilir.(3)

Bütün iyiliklerin kaynağı eğitim ve bilgidir. Bilgi ile gök yüzüne (Ülgen’e- iyilik ve aydınlık tanrısı) bile yol bulunur. İyi ve düzenli toplum sistemi eğitim ile mümkündür.(4)

Türklerde Eğitim , insanı Yakışıksız Şeylerden Koruyan Erdem Kaynağıdır:

Türk kültür ve inanışında eğitimli kişiye yaygın bir güvenme ve inanma eğilimi vardır. Çünkü eğitim insanı soylu ve ahlaklı yapan en güçlü kaynaktır.(5) Eğitim ve anlayış insanı yakışıksız şeylerden alıkoyan  terbiye ve erdem kaynağıdır. Eğitimli kişinin  köni  (doğru),  edgü (iyi), biliglig (bilgili), ukuşlug  (anlayışlı), bagırsak (merhametli), serimlig  (sabırlı), akı (cömert), talu (seçkin), tüzün  (soylu) gibi erdemlerine yaygın bir güven duyulur.(6)

İbni Sina’ya göre iyi insan ve iyi yurttaşlık eğitimle ve akılla mümkündür. İman aklın tamamlayıcısı ve güçlendiricisidir. İbni Sina’ya göre ahlak;  tanrısal ve insani ahlak olmak üzere iki yönlüdür. Kaderin mutlak yarısının insanın bazı kötülüklerinin ve iyiliklerinin tanrıdan geldiğine (külli irade), hayrihi ve şerrihi min Allah ta’ala (hayır ve şer Tanrı’dandır) diğer yarısının insanın iradesinden (Cüzi İrade) çıkan iyilik ve kötülükler vardır. Bunlar; 1. Eğitimsizlik ve eksiklikten, 2. Acı, tasa ve sıkıntıdan, 3. Ahlak bozukluğundandır. Asıl günah olan budur ve insan bundan sorumludur. İbni sina ‘ya göre erdem eğitimle güçlendirilmiş alışkanlığa, genel tutuma, huya dayanır.(7)

Kağanlar Milletin Öğretmenleridir:

Bilge Kağan’ın Orhun Kitabeleri, millet öğretmenlerinin taş kitabıdır. Kağanların milletin öğretmenliğini yaparken hangi argümanları kullandığının işaretleri Orhun Kitabeleri’nde yazılmıştır. Türk İmparatorlarının  devlet yönetiminin incelikleri ve millet öğretmenliğinin kitapları arasında;

Orhon Yazıtları, Kutadgu Bilig; Yusuf Has Hacip tarafından 1069 yılında yazılmış Türklerin ahlak, hikmet, özdeyişler, siyasetname, ütopyaları, devlet kuramı ve felsefesi , yasalar ve yönetişim ile ilgili eseri,

Divanı Lügati’t Türk; Kaşgarlı Mahmut tarafından yazılmış  dil, lehçe bilgisi, edebiyat, coğrafya, folklor, tarih, etnoğrafya, mitoloji alanında toplanan bilgilerden oluşan Divanı Lügati’t Türk, isimli eserleri dünya da alanında ilk eserlerdir.

Nutuk ve  Gençliğe Hitabe; Atatürk’ün kendi yazdığı Tarih, coğrafya, geometri kitapları ise Türk tarihinin Millet öğretmenliği argümanlarının duygusal ve bilimsel yönleri güçlü eserleridir.

Atatürk milletine öğretmenlik yaparken din ve kan birliği üzerinden değil dil, kültür ve tarih bilinci üzerinden gerçekleştirmiştir.(8)

Anne Baba Çocuklarının Öğretmeni;

Kız anadan öğrenir sofra dizmeyi, oğul babadan öğrenir yazı yazmayı. Çocuklar yemek, içmek, konuşmak, neye ve nasıl kızılacağını, sevgi, şefkat, öfke, çalışma ve üretme, gibi temel duygu ve düşünceleri anne babasından öğrenir. Onun içindir ki; “Türklerde failler geçici, fiiller kalıcıdır” hükmü vardır. Başarılı Türklerin başarılarında anne ve babalarının büyük etkileri vardır. Tarih kitapları Cengizhan’-ın başarısını annesi Helin’in siyaset öğretisine bağlarlar.

Komutan Askerlerin Öğretmeni;

Türk kültüründe çocuk küçük yaşlarda asker ocağına gönderilir. Orada yeteneğine uygun olarak yükselir. Türk askerlik öğretimi Yunan kent devleti Sparta eğitim sistemine benzemekle birlikte daha karmaşık ve zengin argümanları olan bir sistemdir.

Türk askerlik eğitim sisteminde öğrenciye,  tertip, düzen, estetik, hizmette kesin dakiklik,   kayıtsız şartsız itaat, önemsiz görevlerde bile görevi itinayla yerine getirme, her görev ve yetkinin yasal ve ahlaki kaynakları, harp sanatını öğrenme ve yapabilme eğitimi verilir. Türk kültürü askeri eğitime öyle anlamlar yükler ki; bu eğitimden başarı ile geçen genç evlenme ve yuva kurma için toplumdan onay almış olur.

Kışlalardaki  itaat ve kolektif iş yapma eğitimi ile, Türk Ordusu sosyal disiplin, güvenilir ve becerikli işçilik, yasalara saygılı yurttaşlık eğitiminin verildiği milli bir okul modeli  olagelmiştir. Türk ordularında diğer ordulardan farklı olarak hümanizma ve ahlak eğimleri de verile gelmiştir.

Atabeyler Şehzadelerin Öğretmenleridir;

Türk düşünce sisteminde “Yurt Kılıçla alınır, kalemle tutulur.”(9) Bey eğitimli, doğru ve cesur olursa buyrukta bilgili ve doğru olur.(10) Onun içindir ki; şehzadeler tecrübeli ve ilkeli beylerin yanına gönderilerek eğitilir.

Şehzadelerin eğitim aldığı öğretmenlere beylik payesinin dışında yolundan gidilecek büyük ata anlamında “Atabey” ismi verilmiştir. Atabeylik sistemi bir Türk Eğitim Sitemidir. Adı da Türkçedir.

Ustalar Çırakların Öğretmenleridir;

Her işyeri bir okul, her okul bir işyeri düşüncesini benimsemiş olan Türklerde uygulamalı eğitim hayatın her yerinde kendini göstermiştir. Ahilik Teşkilatı bunlardan en tanınan iş ve eğitim kurumu olmuştur. Bu modern anlamda yapılandırmacı bir eğitim modelidir. Bu sistemde kuvvetli bir öğrenen öğreten

etkileşimi vardır. Türk usta ve zeneatkarların bu teşkilatı sağlam düşünce ve sağlam iş yapma ilkeleri ile felsefesi olan bir eğitim örgütlenmesidir.

Öğretmenler Tüm Çocukların Öğretmenidir;

Yüz yüze Eğitimin en önemli öznesi öğretmen ve öğrencidir. Öğretmenin ürünü insanları toplum yapan öğrenme ve bilgidir. Hintli Eğitimci Jiddi Kirişnamurti’ye göre okullar ibadethanelerden daha kutsaldır. Çünkü okulda öğrenme devam ediyor.


1-Güvenç Bozkurt Türk Kimliği, KültürTarihinin Kaynakları sf 196
2-Dilaçar A. Kutadgu Bilig İncelemesi  sf. 106-108
3-A.g.e. sf.88
4-A.g.e. sf.84
5-A.g.e. sf.88
6-A.g.e. sf 154
7-A.g.e. sf 27
8-GÜVENÇ Bozkurt Türk Kimliği Kültür Tarihinin Kaynakları sf 225
9-Kutadgu Bilig incelemesi sf 150
10-A.g.e. sf 9